Onlangs werd een deel van de beroemde Mien Ruystuinen in Dedemsvaart heringericht. Het kwam het rijksmonument niet ten goede, vindt curator / publicist Jorn Konijn. ‘De wonderlijke sfeer is verdwenen.’

Kan een tuin een rijksmonument zijn? In Nederland kan dat uitsluitend in combinatie met een gebouw. Niet geheel vreemd, want een tuin is voortdurend in beweging, en een monument per definitie niet. Het is onmogelijk om jaar in jaar uit een tuin in exact dezelfde staat te houden zoals net na aanleg. Nederland kent slechts één uitzondering: de drie oudste delen van het park Mien Ruystuinen in Dedemsvaart hebben sinds 2004 de status van rijksmonument. Deze tuinen zijn volgens de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed zo speciaal dat ze voor de toekomst behouden moeten blijven. Voor de drie tuinen is vastgelegd wat de essentie is én welke beeldbepalende elementen de tuinen onderscheiden van andere waardevolle tuinen. Enkele andere tuinen in het park zijn gemeentelijk monument.

vakkentuin voor de aanpassingen.

vakkentuin voor de aanpassingen.

vakkentuin na de aanpassingen. foto: Ab van Peer

vakkentuin na de aanpassingen. foto: Ab van Peer

Het is geen verrassing dat juist deze tuinen rijksmonument zijn. Mien Ruys wordt gezien als één van de pioniers van de moderne tuinarchitectuur en als één van de meest invloedrijke tuinontwerpers uit de geschiedenis. Haar strakke paden met wilde vaste planten werden gemeengoed en zijn nog steeds een belangrijk voorbeeld voor vele tuinarchitecten. Ruys werkte veel samen met generatiegenoten als Cornelis van Eesteren, Aldo van Eyck en Gerrit Rietveld. Ze was één van de ontwerpers van de openbare ruimte in Nagele, met Van Eesteren ontwierp ze tuincomplexen in Amsterdam-West en met Rietveld werkte ze aan het landschap rondom het fabrieksgebouw van weverij De Ploeg in Bergeijk. Mien Ruys overleed in 1999 en sindsdien wordt het voor het publiek toegankelijke tuinenpark in Dedemsvaart beheerd door een stichting. Hoe beheer je een monumentale tuin? Bloemen, planten en bomen trekken nu eenmaal hun eigen plan. De tijd stil zetten en de tuinen ‘bevriezen’ zoals door Mien Ruys ontworpen kan niet. Het vraagt per definitie om aanpassingen en dus om een genuanceerd gevoel voor Miens manier van ontwerpen. De laatste jaren zijn in de Mien Ruystuinen wijzigingen doorgevoerd. Over smaak valt te twisten en daarom is het belangrijk dat de wijzigingen ‘in de geest van Mien’ gebeuren – de vraag is of dit bij twee recente wijzigingen het geval is. Zo is in de zogenoemde Vakkentuin de karakteristieke kunststof koepel verwijderd, zijn de terrassen geëgaliseerd en zijn de speciaal door Mien Ruys ontworpen Griontegels omgekeerd. De koepel is vervangen door een houten bank die afkomstig lijkt uit de Intratruin. Het tweede voorbeeld is de prachtige oxalis-cirkel in het bos. De cirkel was door Ruys beplant met de zachtgroene en laagblijvende klaverzuring. Recent zijn daarin hoge witte narcissen geplant. Dat heeft het krachtige beeld en de eenvoud van de originele cirkel ernstig aangetast. De wonderlijke sfeer is verdwenen.

Oxalis cirkel voor de aanpassing. foto: Wilco Sinnema (Flickr)

Oxalis cirkel voor de aanpassing. foto: Wilco Sinnema (Flickr)

Oxalis cirkel met ingeplante narcissen. foto: Ab van Peer

Oxalis cirkel met ingeplante narcissen. foto: Ab van Peer

Of Mien Ruys deze wijzigingen zou waarderen valt te betwijfelen. Belangrijker is wat deze wijzigingen voor de monumentenstatus van de tuinen betekenen. Zijn de veranderingen dusdanig dat de essentie van de tuinen verdwenen is? Zijn beeldbepalende elementen verwijderd? Beide vragen kunnen bevestigend beantwoord worden. Strikt genomen zijn wijzigingen van ‘enig bestanddeel’ van een monument zonder vergunning verboden. Voor het verwijderen van de koepel is door de gemeente geen vergunning verleend. En zoals in de gemeentelijke monumentenverordening is bepaald, mag in tuinen en parken ook de cultivar (de oorspronkelijke plant) niet wijzigen, zoals in de oxalis-cirkel is gebeurd. De recente wijzigingen in de Mien Ruystuinen zetten niet alleen de monumentstatus op het spel, maar doen vooral afbreuk aan het erfgoed van één van Nederlands belangrijkste tuinontwerpers. Dat is bijzonder spijtig. In een tijd waarin de cultuurhistorische waarde van tuinen van wereldfaam al bijna vergeten lijkt, sterft Nederlands’ mooistevoorbeeld een stille dood.

Jorn Konijn is een onafhankelijk architectuur- en design curator.