Op 4 september opent in Amsterdam het allereerste bezoekerscentrum ter wereld compleet gewijd aan werelderfgoed. Dit Werelderfgoed Podium is door curator Michiel van Iersel ingericht met informatie over de negen UNESCO-sites in Nederland. In dit interview legt hij uit waarom beschermde gebouwen en gebieden, zoals de Amsterdamse grachtengordel, niet op slot moeten maar juist ruimte moeten blijven bieden voor toe-eigening.

beeld: Julia van Grieken - www.juliartistique.com

beeld: Julia van Grieken – www.juliartistique.com

> Waaruit bestond jouw taak als eerste curator van het Werelderfgoed Podium? 

Mij is gevraagd om de inhoud en insteek van het Podium te bedenken. Dit varieerde van de inhoudelijke uitgangspunten, zoals de link met werelderfgoed buiten Nederland, tot de voorwerpen die we tonen ter illustratie van de Nederlandse werelderfgoederen. Ik vat de taak van curator op als iemand die orde in de chaos brengt, keuzes maakt en ervoor zorgt dat er meer aandacht en begrip komt voor dingen die ogenschijnlijk ingewikkeld en onsamenhangend zijn. Ik heb ook eigenhandig houten palen uit de modder getrokken op Schokland. Dat was wel een van de leukste ervaringen, omdat je letterlijk de tijd door je handen voelt gaan.

UNESCO is geen Katholieke Kerk die mensen wil bekeren of een Michelingids die ongevraagd een beoordeling geeft.

> Waarom denk je dat juist jij benaderd bent als eerste curator van het Werelderfgoed Podium?

In het recente verleden heb ik regelmatig over UNESCO en werelderfgoed geschreven (zie bv. dit artikel) en gesproken vanuit een genuanceerde visie op het belang en het effect ervan. Ik ben van mening dat we met zijn allen bepalen wat de betekenis van de werelderfgoedtitel is en hoe we ermee omgaan. UNESCO is geen Katholieke Kerk die mensen wil bekeren of een Michelingids die ongevraagd een beoordeling geeft. Je zal zelf, als land, je actief moeten inzetten voor de nominatie en na de toekenning zelf invulling moeten geven aan dit predicaat. Voor mij is werelderfgoed dynamisch, niet statisch. En volgens mij past deze houding bij de manier waarop we in Nederland met erfgoed gaan, vanuit een actieve betrokkenheid van mensen. De initiatiefnemers vonden het kennelijk belangrijk dat deze visie tot uitdrukking werd gebracht in het Podium.

> Wat is het voornaamste doel, om bezoekers te informeren of ook aan het denken te zetten?

Volgens mij gaan die twee zaken hand in hand. Er bestaat veel onbekendheid en onduidelijkheid omtrent UNESCO werelderfgoed. Veel mensen zegt het niks, of men heeft een eenzijdige kijk erop. Zo bestaat bijvoorbeeld de angst dat UNESCO van bovenaf allerlei regels oplegt. Of dat een plaats op de werelderfgoedlijst automatisch voor veel meer toeristen zal zorgen. En dat iedereen een plek kan voordragen voor de lijst. Dat is allemaal niet waar of verschilt van geval tot geval, dus proberen we in het Podium vooral veel feitelijke informatie te geven over de werking van UNESCO en de redenen waarom de Nederlandse werelderfgoederen op de lijst zijn geplaatst.

Het Podium kan laten zien laten dat werelderfgoed geen dode materie is.

Maar uiteraard zet dit je ook aan het denken. Bijvoorbeeld waarom de ene plek wel en de andere plek niet op de lijst staat. En welke eisen UNESCO stelt. Het Podium kan mensen bijvoorbeeld bewust maken dat de Amsterdamse grachtengordel niet alleen een prachtig stedenbouwkundig meesterwerk is, maar ook het fysieke resultaat is van een continue wisselwerking tussen allerlei sociale, economische en politieke krachten. Of dat het Woudagemaal geen museale machine is, maar een belangrijke actieve schakel in de Friese waterbeheersing. Oftewel, laten zien dat werelderfgoed geen dode materie is.

Beeld van de Amsterdamse grachtengordel in het Werelderfgoed Podium. Foto: Rafe Copeland

Beeld van de Amsterdamse grachtengordel in het Werelderfgoed Podium. Foto: Rafe Copeland

> Je stelt voor om Unesco te verruimen tot YOUNESCO. Leg uit.

Dit begrip heb ik een keer gebruikt voor een discussie over de Amsterdamse binnenstad, vanuit de vraag: wat heb ik, of jij, eraan dat het op de werelderfgoedlijst staat? We leven in een tijd van iPhones en YouTube. Mensen kunnen zichzelf steeds makkelijker en directer uitdrukken en met een paar muisklikken betrokken raken bij innovaties en maatschappelijke ontwikkelingen. UNESCO en werelderfgoed zijn wat dat betreft uitvindingen uit de vorige eeuw, gebaseerd op begrippen als ‘autoriteit’ en ‘uniciteit’ die langzaam worden vervangen door bijvoorbeeld ‘co-creatie’ en ‘toegankelijkheid’. De grote uitdaging is volgens mij om UNESCO werelderfgoed te laten profiteren van de gretigheid en het gemak waarmee mensen actief bijdragen aan de wereld om hen heen. Dit zal op termijn verstrekkende gevolgen hebben voor de toekomst van werelderfgoed. Het Podium is wat mij betreft de plek waar we toekomstscenario’s verkennen.

> Over toekomstscenario’s gesproken. Vind je dat karakteristieke gebouwen in de grachtengordel gesloopt mogen worden als daar een goede argumentatie voor is?

Nee, natuurlijk niet. Tenzij we daarmee bijvoorbeeld een catastrofaal gaslek kunnen voorkomen of een geheime tunnel naar het paradijs kunnen openstellen. Maar serieus, volgens mij is er niemand die het aanzien van de grachtengordel zou willen veranderen. Er zijn maar weinig plekken op aarde die door zoveel mensen gewaardeerd en gekoesterd worden. Dan heb ik het over de fysieke staat waarin het verkeert. Het is een beetje een theoretische discussie, want er staan geen panden op instorten die moeten worden vervangen en die de vraag oproepen of je bijvoorbeeld wel of niet moderne architectuur moet toelaten.

> Dus de Amsterdamse binnenstad lijdt niet aan een tekort aan vernieuwing?

Integendeel, het is een van de meest dynamische plekken op aarde. Vrijwel alle panden hebben in de loop der eeuwen een complete metamorfose ondergaan. Er vestigen zich doorlopend nieuwe bewoners en bedrijven. Veel grachtenpanden hebben zonnepanelen op het dak, achter veel gevels gaan hypermoderne kantoren schuil. Een aantal van de meest innovatieve bedrijven van Nederland, van Viktor & Rolf tot Guerrilla Games, zit aan de gracht. Natuurlijk bestaat er strenge regelgeving, zoals voor aanpassingen aan panden en voor evenementen in de openbare ruimte. Maar dat is het logische gevolg van een ontwikkeling sinds de jaren zestig die erop gericht was om de binnenstad weer aantrekkelijk te maken. De restricties zijn een gevolg van het eigen succes. En het is de vraag of deze ontwikkeling om te keren is. De kans is groot dat de druk en dynamiek blijft toenemen, en daarmee ook de regels.

De kracht van de grachtengordel is de bonte mix van mensen en functies. Laten we met elkaar bedenken hoe de werelderfgoedstatus bijdraagt aan behoud hiervan.

Wel zou ik graag mensen ervan bewust willen maken dat de sociale samenstelling van de binnenstad van Amsterdam een wankel evenwicht is. De kwaliteit en aantrekkingskracht van de vele monumenten zorgt voor een geleidelijke verschuiving in zaken als bevolkingssamenstelling en winkelaanbod. Er zullen de komende jaren vermoedelijk meer mensen met hogere inkomens komen wonen, ten koste van sociale huurwoningen. En er vestigen zich steeds meer A-merken en winkelketens, in plaats van de meer traditionele middenstand. Dit zijn wat mij betreft zorgwekkende ontwikkelingen die onlosmakelijk verbonden zijn met het monumentale karakter van de binnenstad. De kracht van de grachtengordel is volgens mij juist de bonte mix van mensen en functies. Laten we met elkaar bedenken hoe de werelderfgoedstatus aan het behoud hiervan kan bijdragen.

> Met het project Tussen-Ruimte, een initiatief van jou en architect Jarrik Ouburg, zoek je juist de spanning op tussen vernieuwing en behoud in de grachtengordel. Zetten jij en Jarrik Ouburg je met Tussen-Ruimte ergens tegen af?

We zijn nergens tegen. We zetten ons juist in voor een andere manier van kijken naar en omgaan met de stad. We zoeken onbepaalde plekken, tussen-ruimtes, waar nieuwe dingen kunnen gebeuren die naast het bestaande kunnen ontstaan. We zijn geen iconoclasten die dingen kapot willen maken. We zijn eerder nog acupuncturisten, die met kleine interventies en speldenprikken de gezondheid van de stad willen bevorderen.

Bezoekers van het project Tussen-ruimte. Foto: Jordi Huisman

Bezoekers van het project Tussen-ruimte. Foto: Jordi Huisman

> Wordt er voldoende debat over de grachtengordel gevoerd?

Misschien wel teveel. Er is een enorme fixatie op de binnenstad. Zeker dit jaar, waarin gevierd wordt dat 400 jaar geleden werd begonnen met de aanleg van de grachtengordel. Veel discussies hebben bovendien een vrij exclusief karakter en zijn alleen relevant voor bewoners van de binnenstad. Bijvoorbeeld over overlast als gevolg van het toegenomen toerisme of de geluidsoverlast van de pleziervaart op de grachten. Het lijkt me interessant om de discussie te verbreden en na te denken over de vraag wat de grachtengordel de rest van de wereld te bieden heeft? Wat kunnen andere steden leren van onze omgang met erfgoed? Kunnen andere stadsdelen meer profiteren van de miljoenen toeristen die jaarlijks voor de grachten komen?

> Met wie zou je daar weleens over in discussie willen gaan?

Deze discussie is niet nieuw, maar ik praat hier graag over met Zef Hemel, de adjunct-directeur van de Dienst Ruimtelijke Ordening van de gemeente Amsterdam. Hij stelde al eens voor om een 1-op-1 kopie van de Wallen te bouwen bij station Duivendrecht om zo de (veelal Aziatische) toeristen vanaf de luchthaven rechtstreeks hiernaartoe te leiden in plaats van naar het centrum. De grachtengordel kan zich dan verder ontwikkelen met minder druk van het toerisme: creatieve industrie, universiteiten, bibliotheken, musea, kennisinstellingen en heel prettig wonen. Een even fascinerend als onrealistisch idee, dat wat mij betreft ook toegepast kan worden op de grachtengordel. Overigens zijn er al meerdere versies van de grachtengordel in o.a. China, Japan en Turkije. Dus waarom niet ergens anders in Nederland…

Michiel van Iersel (1978) is medeoprichter van Non-fiction, een bureau voor culturele innovatie op het snijvlak van de kunsten, erfgoed, stedelijke ontwikkeling en technologie. Hij is ook initiatiefnemer van het internationaal onderzoeksproject Failed Architecture.

Zie hier voor informatie en openingstijden van het Werelderfgoed Podium. Het programma van Tussen-Ruimte duurt nog tot 22 september.